Οι γεωπολιτικές εντάσεις εντείνονται: ποιες είναι οι συνέπειες για την παγκοσμιοποίηση και την οικονομική σταθερότητα; Στο Συνέδριο Coface Country Risk στις 17 Φεβρουαρίου, τέσσερις ειδικοί μοιράζονται τις αναλύσεις τους σχετικά με αυτές τις γεωστρατηγικές αντιπαλότητες που επηρεάζουν το παγκόσμιο εμπόριο.
«Το μέλλον είναι μια πόρτα, το παρελθόν είναι το κλειδί», έγραψε ο Βίκτωρ Ουγκώ. Ακόμα και τα πρόσφατα γεγονότα μπορούν αναμφίβολα να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε το παρόν και, πάνω απ' όλα, να προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε το μέλλον. Μερικά από τα γεγονότα που έλαβαν χώρα το 2025 εμπίπτουν σε αυτήν την κατηγορία. «Αμέσως μετά το 'τρίψιμο, μωρό μου, τρίψιμο', η ταπείνωση που προκάλεσαν τον Φεβρουάριο του περασμένου έτους ο Ντόναλντ Τραμπ και ο αντιπρόεδρός του στον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ζωντανά από το Οβάλ Γραφείο, μου φάνηκε ως η έκφραση μιας μεθόδου, πολύ βάναυσης τόσο στη μορφή όσο και στην ουσία, για το πώς η κυβέρνηση Τραμπ σκόπευε να ασκήσει την πολιτική της», λέει ο Τόμας Γκομάρ, διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (IFRI). «Είδα επίσης σε αυτό το επεισόδιο μια μορφή ιδεολογικής σύγκλισης μεταξύ του Λευκού Οίκου και του Κρεμλίνου σχετικά με τη σύγκρουση στην Ουκρανία».
Λίγες εβδομάδες αργότερα, η «Ημέρα της Απελευθέρωσης», κατά την οποία ο πρόεδρος των ΗΠΑ αποκάλυψε ένα πρώτο κύμα μαζικών αυξήσεων δασμών, ήταν μια άλλη έκφραση αυτής της νέας μεθόδου άσκησης εξουσίας, που συνίστατο στον Ντόναλντ Τραμπ «ξεκινώντας πηγαίνοντας πέρα από το αναμενόμενο, πριν κάνει μερική οπισθοδρόμηση - εξ ου και η εμφάνιση του ακρωνυμίου TACO για το «Ο Τραμπ πάντα τα παρατάει»», προσθέτει ο Άντριου Μπίσοπ, ανώτερος συνεργάτης και παγκόσμιος επικεφαλής πολιτικής έρευνας στην Signum.
Μήπως η σωτηρία της Ευρώπης βρίσκεται σε στενότερους δεσμούς με την Κίνα;
Για την Άγκαθα Κρατς, συνεργάτη του Ομίλου Ρόδιο, οι ημερομηνίες 4 Απριλίου και 9 Οκτωβρίου 2025 είναι επίσης σημαντικές. «Αυτές οι δύο ημέρες αναφέρονται στην υιοθέτηση από την Κίνα πακέτων μέτρων για τον έλεγχο των εξαγωγών κρίσιμων ορυκτών. Εξασφαλίζοντας τον ασφυκτικό έλεγχο των πόρων που έχουν καταστεί απαραίτητοι (ηλεκτροδότηση χρήσεων, λειτουργία κέντρων δεδομένων κ.λπ.), το Μέσο Βασίλειο σκοπεύει να κερδίσει όχι μόνο από άποψη κυριαρχίας, αλλά και από άποψη διπλωματίας, καθώς «η ικανότητα άλλων χωρών να ασκούν πίεση μειώνεται αυτόματα».
Ο κύκλος των κρίσιμων μετάλλων
Προσπάθειες προσάρτησης της Γροιλανδίας και εφαρμογής του «Δόγματος Ντόνρο»[1] από την αμερικανική πλευρά, αυξανόμενη στρατιωτική πίεση στην Ταϊβάν και επαναβεβαίωση των πυρηνικών φιλοδοξιών από την κινεζική πλευρά: τα μηνύματα που έστειλαν τους τελευταίους μήνες οι δύο μεγάλες οικονομικές δυνάμεις του κόσμου έχουν μεταφραστεί σε συγκεκριμένη δράση στις αρχές του 2026.
Και για να αναδιαμορφωθεί η γεωπολιτική τράπουλα. Η Tania Sollogoub, επικεφαλής γεωπολιτικής έρευνας χώρας και παγκόσμιας εμβέλειας στον Όμιλο Crédit Agricole, μιλά για τη «γεωπολιτική των πόρων». «Σε όλη την ιστορία, δεν υπήρξε ποτέ ηγεμονικός κύκλος που να μην ήταν στενά συνδεδεμένος με ένα ή δύο στρατηγικά υλικά. Σήμερα, έχουμε εισέλθει στον κύκλο των κρίσιμων μετάλλων, τα οποία έχουν υπαρξιακή σημασία για τα κράτη», σημειώνει η ειδικός.
Η Tania Sollogoub επισημαίνει τον «φόβο της σπανιότητας» στο αποκορύφωμά του, που εκδηλώνεται με τη δημιουργία αποθεμάτων, τις συμμαχίες που δημιουργούνται με εταίρους σε επίπεδο προϊόντος προς προϊόν και τη συνεχιζόμενη αναδιάρθρωση των αλυσίδων εφοδιασμού. «Ενώ οι θάλασσες καίγονται, βλέπουμε μια αναδιάρθρωση των ροών και των διαδρομών, όπως αποδεικνύεται από τα πολυάριθμα έργα υποδομών που βρίσκονται σε εξέλιξη στην ξηρά και την επιστροφή στην εξέχουσα θέση του όρου «διάδρομος»», προσθέτει ο επικεφαλής παγκόσμιας έρευνας χώρας και γεωπολιτικής έρευνας στον Όμιλο Crédit Agricole.
Η εποχή του «ρεαλισμού»
Σε αυτό το πλαίσιο, σίγουρα μπορούν να αναδυθούν οικονομικές ευκαιρίες, όπως καταδεικνύεται από την τρέχουσα ενίσχυση των εμπορικών σχέσεων μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Βραζιλίας, και μεταξύ των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και Iνδία.
Αλλά, γενικότερα, αυτή η όξυνση των αντιπαλοτήτων αποτελεί πάνω απ' όλα πηγή αβεβαιότητας, τόσο για τις κυβερνήσεις όσο και για τους οικονομικούς παράγοντες. «Οι εταιρείες έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο κίνδυνος, ιδίως ο γεωπολιτικός κίνδυνος, είναι η «νέα κανονικότητα»», προειδοποιεί η Tania Sollogoub, η οποία πιστεύει ότι μία από τις κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η αγορά σήμερα είναι ο εντοπισμός των καναλιών μέσω των οποίων μεταδίδονται ευαίσθητα γεγονότα.
«Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι η επιθυμία των εταιρειών να αποσυνδεθούν από τον γεωπολιτικό κίνδυνο και να κάνουν ό,τι είναι δυνατόν για να διατηρήσουν την επιχείρησή τους, μέχρι ένα ορισμένο σημείο», λέει ο Thomas Gomart. Αλλά σε ποιο σημείο; «Για να ορίσουν αυτό το όριο, πολλοί έχουν μετακινηθεί από μια δυαδική προσέγγιση στον κίνδυνο - το αποδέχομαι ή όχι - σε μια πιο «ρεαλιστική» προσέγγιση. Αυτό χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη μιας ποικιλίας σεναρίων, το καθένα με τα δικά του σχετικά σχέδια δράσης. «Μπαίνουμε στην εποχή της πραγματικής γεωπολιτικής», συνοψίζει η Tania Sollogoub, η οποία βλέπει επίσης την πιθανότητα οι εταιρείες να μην ευθυγραμμιστούν με τις δικές τους κυβερνήσεις ως έναν από τους άλλους σημαντικούς κινδύνους αυτής της νέας εποχής.
Μια εποχή στην οποία η Γηραιά Ήπειρος δεν φαίνεται να εισέρχεται από θέση ισχύος. Πράγματι, έχοντας χάσει ένα από τα λίγα συγκριτικά της πλεονεκτήματα - τη σταθερότητα - με το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία, αυτή τη στιγμή είναι αποδυναμωμένη τόσο από τον έντονο πολιτικό κατακερματισμό μεταξύ των κρατών-μελών της όσο και από την πρόσφατη διάσπαση της διατλαντικής συμμαχίας...
Ο Thomas Gomart επισημαίνει, ωστόσο, ότι ένας οικονομικά ανοιχτός κόσμος απαιτεί από τις μεγάλες δυνάμεις να σέβονται ένα ελάχιστο σύνολο κανόνων και πιστεύει ότι, από αυτή την άποψη, «η Ευρώπη πιθανώς έχει κάποιο πολιτικό περιθώριο ελιγμών». Παγιδευμένη μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας, θα έχει ωστόσο πολύ δουλειά για να ακουστεί η φωνή της και να υπερασπιστεί τα συμφέροντά της.
Διπολική διαχείριση εξουσίας στις Ηνωμένες Πολιτείες
Μερικές φορές είναι δύσκολο να αναλυθούν και να προβλεφθούν οι αποφάσεις των ομοσπονδιακών αρχών των ΗΠΑ, εν μέρει επειδή δεν ακολουθούν την ίδια λογική ανάλογα με το ποιος τις λαμβάνει! «Στις Ηνωμένες Πολιτείες συνυπάρχουν δύο οράματα: αυτό του Ντόναλντ Τζ. Τραμπ από τη μία πλευρά και αυτό της κυβέρνησής του από την άλλη», εξηγεί ο Άντριου Μπίσοπ, ανώτερος εταίρος και παγκόσμιος επικεφαλής πολιτικής έρευνας στην Signum.
Αυτή την άποψη συμμερίζεται και η Άγκαθα Κρατς, συνεργάτης του Rhodium Group. «Ο δεύτερος, για παράδειγμα, έχει μια πραγματική «στρατηγική για την Κίνα» (επιθυμία να απαλλαγεί από όλες τις εξωτερικές επιρροές στην Αμερική, να ανοικοδομήσει κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού στην ήπειρο, να αποκτήσει στρατηγικούς πόρους που εξορύσσονται εκεί, κ.λπ.) την οποία ο πρώτος, του οποίου η προσέγγιση είναι πολύ συναλλακτική, δεν έχει», εξηγεί.
Σύμφωνα με τον Άντριου Μπίσοπ, η κύρια εμμονή του προέδρου των ΗΠΑ είναι να «αφήσει μια κληρονομιά στα βιβλία της ιστορίας», κάτι που θα εξηγούσε «την έλλειψη συνέπειας στις επιλογές που γίνονται» – όπως φαίνεται, για παράδειγμα, από την επιθυμία να είναι ειρηνοποιός μεταξύ Ρωσσίας και την Ουκρανία και την παρεμβατική στάση στη Βενεζουέλα.
Αντίθετα, η συμπεριφορά της κυβέρνησης Τραμπ, με επικεφαλής προσωπικότητες όπως ο αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς και ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, φαίνεται πιο διαφανής. «Η στρατηγική της κυβέρνησης βασίζεται στην πλήρη απόσυρση της παρουσίας των ΗΠΑ στον κόσμο και στον σχηματισμό ενός μπλοκ συμμάχων, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης, εναντίον της Κίνας», λέει ο Άντριου Μπίσοπ.
Σινο-ευρωπαϊκή προσέγγιση: έχει η Ευρώπη περισσότερα να χάσει παρά να κερδίσει;
Παρίσι, Βερολίνο, Μαδρίτη, Λονδίνο... Οι πρόσφατες ή οι επερχόμενες επισκέψεις Ευρωπαίων αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων στην Κίνα βρίσκονται σε άνοδο. Με τη διατλαντική συμμαχία να βρίσκεται υπό πίεση από την κυβέρνηση Τραμπ, μεταξύ σημαντικών αυξήσεων στους τελωνειακούς δασμούς και επανειλημμένης κριτικής προς την Γηραιά Ήπειρο, η προοπτική μιας προσέγγισης με το καθεστώς του Πεκίνου μπορεί να φαίνεται ελκυστική.
Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο δεδομένου ότι οι δύο δυνάμεις μοιράζονται ορισμένες σημαντικές προκλήσεις και προτεραιότητες, όπως «η δημογραφική γήρανση και η ενεργειακή μετάβαση σε ένα μοντέλο χαμηλών εκπομπών άνθρακα», σημειώνει ο Thomas Gomart, διευθυντής του IFRI. Ωστόσο, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι ειδικοί, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η ισορροπία κόστους/οφέλους μιας τέτοιας κίνησης θα έγερνε υπέρ της Ευρώπης. «Η Κίνα έχει λίγα να προσφέρει», λέει η Agatha Kratz, εταίρος του Rhodium Group, η οποία πιστεύει ότι οι κίνδυνοι υπερτερούν κατά πολύ των ευκαιριών.
Ο ειδικός επισημαίνει: την υποτονική οικονομική ανάπτυξη της Κίνας, πολύ χαμηλότερη από αυτήν που αντικατοπτρίζεται στα επίσημα στατιστικά στοιχεία· τις λιγότερο ελπιδοφόρες εμπορικές προοπτικές, όπως αποδεικνύεται από την πτώση κατά 44% σε ετήσια βάση των γερμανικών εξαγωγών αυτοκινήτων προς την Κίνα το 2025· τα συμπιεσμένα περιθώρια κέρδους για τις τοπικές εταιρείες, ιδίως λόγω της σημαντικής πλεονάζουσας παραγωγικής ικανότητας· και τα λιγότερα περιθώρια για τις πολυεθνικές που δραστηριοποιούνται στη χώρα. Ο Άντριου Μπίσοπ προχωρά ακόμη παραπέρα. «Η Κίνα δεν αποτελεί μόνο οικονομική απειλή για την Ευρώπη. Είναι επίσης η χώρα που επιτρέπει επί του παρόντος στη Ρωσία να συνεχίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία. Τι θα γίνει αν το Πεκίνο θέλει η Μόσχα να βγει νικήτρια από τη σύγκρουση; Η Κίνα αποτελεί επίσης φυσική απειλή για την Ευρώπη». Αυτό αναγκάζει τους Ευρωπαίους ηγέτες να προβούν σε μια πραγματική πράξη εξισορρόπησης. «Είναι απαραίτητο να σταθεροποιηθούν οι σχέσεις με το Πεκίνο. Αλλά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην υπερεκτιμήσουμε το κινεζικό χαρτί», προειδοποιεί η Άγκαθα Κράτζ.
Κινδυνεύει η αμερικανική δημοκρατία;
Η λίστα με τα χτυπήματα στην αμερικανική δημοκρατία μεγαλώνει σχεδόν κάθε εβδομάδα: κατάργηση των αντισταθμιστικών εξουσιών, ιδίως των δικαστικών· επαναλαμβανόμενη κριτική στα μέσα ενημέρωσης και χρήση «ψευδών ειδήσεων»· κλείσιμο ομοσπονδιακών υπηρεσιών που δραστηριοποιούνται στους τομείς του περιβάλλοντος, της δημόσιας υγείας, της ποικιλομορφίας και της ένταξης· εκλογική ανακατανομή σχεδιασμένη να ευνοήσει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.
Για να μην αναφέρουμε τους διαδηλωτές που σκοτώθηκαν από την αστυνομία μετανάστευσης υπό ύποπτες συνθήκες. Από την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο τον Ιανουάριο του 2025, τα θεμέλια της δημοκρατίας έχουν δοκιμαστεί σοβαρά. «Έχει υπάρξει μια αναμφισβήτητη αλλαγή κατεύθυνσης σε αυτόν τον τομέα», αναγνωρίζει ο Τόμας Γκόμαρτ. Σε σημείο που να προαναγγέλλει μια στροφή, λίγο πολύ βραχυπρόθεσμα, προς ένα πιο αυταρχικό καθεστώς;
Ο γεωπολιτικός εμπειρογνώμονας είναι καθησυχαστικός. Σε αντίθεση με άλλες χώρες, όπως η Ρωσία, «οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ένα σύστημα διαχωρισμού των εξουσιών και η κοινωνία των πολιτών κινητοποιείται...» Η επικείμενη διεξαγωγή κρίσιμων εκλογών, ιδίως των ενδιάμεσων εκλογών στις 3 Νοεμβρίου, παρουσιάζει επίσης μια πραγματική ευκαιρία για την ομοσπονδιακή κυβέρνηση να «διορθώσει» αυτές τις καταχρήσεις, πιστεύει ο Thomas Gomart.
[1] Με αναφορά στο περίφημο Δόγμα Μονρόε όπως εφαρμόστηκε στον Ντόναλντ Τραμπ.
