Ζάμπια

Ανάκαμψη της ανάπτυξης χάρη στις επενδύσεις και τις εξαγωγές

Η ανάπτυξη αναμένεται να ανακάμψει έντονα το 2025, μετά την ξηρασία που έπληξε σοβαρά τη λειτουργία των υδροηλεκτρικών σταθμών και την αγροτική παραγωγή, η οποία, όπως και τα βιομηχανικά προϊόντα (λιπάσματα, αγροδιατροφικά προϊόντα, εξαρτήματα με βάση τον χαλκό κ.λπ.), συμβάλλει όλο και περισσότερο στα έσοδα από τις εξαγωγές. Τα έσοδα από τις εξαγωγές παρουσιάζουν ανοδική τάση, ωθούμενα από τις υψηλές τιμές του χαλκού (40% του συνόλου) και τους αυξημένους όγκους εξόρυξης χάρη στην έναρξη λειτουργίας νέων ορυχείων ή στην επέκταση υφιστάμενων, που χρηματοδοτούνται από νέες άμεσες ξένες επενδύσεις.

Εκτός από τον τομέα του χαλκού, οι επενδύσεις θα επικεντρωθούν στην επέκταση του ηλεκτρικού δικτύου τόσο εντός της χώρας όσο και στη σύνδεση με την Τανζανία, στην ανάπτυξη φωτοβολταϊκών και υδροηλεκτρικών σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας —με μεγαλύτερο έργο το φράγμα του φαραγγιού Μπατόκα στον ποταμό Ζαμπέζη, στα σύνορα με τη Ζιμπάμπουε— καθώς και στον τομέα των μεταφορών, με την κατασκευή σιδηροδρομικών διαδρόμων που αποσκοπούν στην αποκλεισμό της χώρας, στα ανατολικά με το TAZARA, το οποίο θα συνδέει τη Ζάμπια με το λιμάνι του Νταρ Ες Σαλέμ (Τανζανία), και στα δυτικά με τον διάδρομο Λόμπιτο (στην Αγκόλα), ο οποίος θα διέρχεται από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ). Τα εγχώρια οδικά έργα που συνδέουν τις μεγάλες πόλεις της χώρας, με τη στήριξη συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα, θα επιταχυνθούν το 2026 και αναμένεται να ολοκληρωθούν τον επόμενο χρόνο. Ο μεταποιητικός τομέας δεν μένει πίσω: πραγματοποιούνται τεράστιες επενδύσεις σε οικονομικές ζώνες και βιομηχανικά πάρκα, με έμφαση στην παραγωγή δομικών υλικών, χάλυβα, αγροδιατροφικών προϊόντων, ηλεκτρικών εξαρτημάτων, μπαταριών και κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων.

Τέλος, η ιδιωτική κατανάλωση αναμένεται να επιταχυνθεί περαιτέρω το 2026, χάρη στην αυξανόμενη εισροή τουριστών που προσελκύονται από τους Καταρράκτες Βικτώρια και τα εθνικά πάρκα, αλλά κυρίως χάρη στην ελάφρυνση της πίεσης στις τιμές των εισαγόμενων αγαθών (ιδιαίτερα των καυσίμων) και των τροφίμων. Αυτές οι ευνοϊκότερες συνθήκες είναι αποτέλεσμα των χαμηλότερων παγκόσμιων τιμών, μιας περιοριστικής νομισματικής πολιτικής, της ανατίμησης του κβάτσα έναντι του δολαρίου ως αποτέλεσμα της βελτίωσης της εμπιστοσύνης των επενδυτών, καθώς και των καθαρών εισροών ξένου συναλλάγματος από άμεσες ξένες επενδύσεις, έσοδα από εξαγωγές και εκταμιεύσεις του ΔΝΤ.

Ο ορίζοντας της εξόδου από την κρίση χρέους

Μετά τη ραγδαία συσσώρευση χρέους κατά τη δεκαετία του 2010, λόγω των πολύ υψηλών δημοσιονομικών ελλειμμάτων και των μεγάλων έργων υποδομής που χρηματοδοτήθηκαν μέσω ευρωομολόγων (συνολικού ύψους 3 δισ. δολαρίων ΗΠΑ) και διμερών δανείων, κυρίως από την Κίνα, το δημόσιο χρέος έφτασε περίπου τα 35 δισ. δολάρια ΗΠΑ (συμπεριλαμβανομένων σχεδόν 30 δισ. δολαρίων ΗΠΑ εξωτερικού χρέους) το 2020. Αδυνατώντας να εξυπηρετήσει το χρέος που αντιπροσώπευε πάνω από το 50% των δημόσιων εσόδων, η Ζάμπια ήταν η πρώτη αφρικανική χώρα που κήρυξε αδυναμία πληρωμής κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19. Μια διαδικασία αναδιάρθρωσης, μέσω του κοινού πλαισίου της G20, οδήγησε σε συμφωνία με τους επίσημους διμερείς πιστωτές (αναδιάρθρωση με διάρκεια άνω των 20 ετών, μείωση των επιτοκίων στο 1-2,5% και περίοδο χάριτος 3 ετών) και σε συμφωνία με τους κατόχους ευρωομολόγων το 2024. Παράλληλα, η Διευρυμένη Πιστωτική Διευκόλυνση του ΔΝΤ στήριξε τη μακροοικονομική σταθεροποίηση και τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και παρατάθηκε κατά τρεις μήνες έως τις 30 Ιανουαρίου 2026.

Το 2025, παρά το άνετο πρωτογενές πλεόνασμα, το συνολικό δημόσιο έλλειμμα θα διευρυνθεί και θα αποκλίνει από τον στόχο που είχε τεθεί στην αρχή του έτους, λόγω της αύξησης των έκτακτων δαπανών για την εξόφληση καθυστερούμενων οφειλών από αγορές καυσίμων και το γεωργικό πρόγραμμα, καθώς και των τόκων που οφείλονται για το αναδιαρθρωμένο εξωτερικό χρέος. Το 2026, το έλλειμμα αναμένεται να περιοριστεί: τα φορολογικά έσοδα θα αυξηθούν χάρη στα βελτιωμένα έσοδα από την εξόρυξη, στη σταδιακή κατάργηση του μισού των απαλλαγών στις εισαγωγές βιομηχανικών προϊόντων, στους υψηλότερους ειδικούς φόρους κατανάλωσης στα αλκοολούχα ποτά και τα αναψυκτικά, καθώς και στις αυξήσεις των διοικητικών τελών και των φόρων επί των κινήσεων κεφαλαίων και της κατοχής πυροβόλων όπλων. Η βελτίωση των υπηρεσιών δημόσιας υγείας και εκπαίδευσης, καθώς και η διοργάνωση των προεδρικών εκλογών του 2026, θα οδηγήσουν σε αύξηση των δαπανών, η οποία όμως θα είναι μικρότερη από την αύξηση των εσόδων. Αυτό, σε συνδυασμό με την ανατίμηση του kwacha έναντι του δολαρίου, θα προκαλέσει απότομη μείωση του δείκτη χρέους προς το ΑΕΠ. Στα τέλη Σεπτεμβρίου 2025, τα δύο τρίτα του χρέους της χώρας ανήκαν σε ξένους πιστωτές και ήταν εκφρασμένα σε ξένο νόμισμα: το 17% σε πολυμερείς πιστωτές, το 22% σε διμερείς πιστωτές (Κίνα, Λέσχη του Παρισιού, Σαουδική Αραβία και Ινδία) και το 20% σε ιδιωτικούς χρηματοπιστωτικούς φορείς. Οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται με την Afreximbank και την TDB, των οποίων η ιδιότητα ως προνομιούχων πιστωτών αμφισβητείται από τη Ζάμπια, καθώς τα εν λόγω δάνεια είχαν συναφθεί με εμπορικά επιτόκια, τα οποία ήταν ενίοτε πολύ υψηλά.

Τέλος, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών αναμένεται να επανέλθει σε πλεόνασμα το 2025 και να παραμείνει έτσι το 2026, με μεγαλύτερο περιθώριο, χάρη στην αύξηση των εξαγωγών. Ο λογαριασμός κεφαλαίου και χρηματοοικονομικών συναλλαγών είναι ισοσκελισμένος: οι εισροές ξένου συναλλάγματος που συνδέονται με τις άμεσες ξένες επενδύσεις (Καναδάς, Αυστραλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Κίνα και ΗΠΑ) αντισταθμίζονται από την αποπληρωμή των ευρωομολόγων και άλλων εμπορικών δανείων. Το πλεόνασμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών μεταφράζεται, συνεπώς, σε αύξηση των συναλλαγματικών αποθεμάτων, ελαφρώς πάνω από την επιδιωκόμενη τιμή των τεσσάρων μηνών εισαγωγών.

Οικονομική απελευθέρωση και προσέγγιση με τη Δύση

Ο Πρόεδρος Χιτσιλέμα, ο οποίος βρίσκεται στην εξουσία από το 2021, αναμένεται να κερδίσει τις εκλογές του Αυγούστου 2026, ενώ το Πατριωτικό Μέτωπο (κεντροαριστερά) – το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης που κυβέρνησε από το 2011 έως το 2021 – να εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κριτική για την κακοδιαχείριση των δημόσιων οικονομικών, η οποία οδήγησε τη χώρα σε χρεοκοπία κατά τη διάρκεια της κρίσης του Covid. Ωστόσο, η νίκη του κυβερνώντος κόμματος (UPND, κεντροδεξιά) ενδέχεται να είναι λιγότερο συντριπτική από ό,τι στις τελευταίες εκλογές, παρά τα σταθερά οικονομικά αποτελέσματα, την προοπτική τερματισμού της κρίσης και την εικόνα ακεραιότητας του προέδρου. Η φήμη του έχει αμαυρωθεί από τις αυθαίρετες συλλήψεις δημοσιογράφων και αντιπάλων, καθώς και από την έλλειψη περιεκτικής ανάπτυξης, η οποία δεν κατάφερε να μειώσει ουσιαστικά την ανεργία και τη φτώχεια ούτε να βελτιώσει τις συνθήκες διαβίωσης των πιο ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού της χώρας.

Ο Χακαΐντε Χιτσιλέμα υποστηρίζει μια πολιτική οικονομικής ανοίγματος που συμβάλλει στη βελτίωση του επιχειρηματικού κλίματος και στην προσέλκυση περισσότερων άμεσων ξένων επενδύσεων, ιδίως στους τομείς των ορυχείων, της ενέργειας και της γεωργίας. Αυτή η φιλοαγοραία στάση έχει φέρει τη Ζάμπια πιο κοντά στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις ΗΠΑ, οι οποίες υποστηρίζουν αυτές τις μεταρρυθμίσεις και την αναδιάρθρωση του χρέους. Παράλληλα, η χώρα διατηρεί στενούς δεσμούς με την Κίνα, η οποία αποτελεί μακροχρόνιο εταίρο της από την ανεξαρτησία της και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη χρηματοδότηση υποδομών και στη βιομηχανική ανάπτυξη.

Η Ζάμπια ακολουθεί μια ενεργή περιφερειακή πολιτική, η οποία βασίζεται στη συμμετοχή της σε βασικούς αφρικανικούς οργανισμούς και στις θετικές σχέσεις με τις γειτονικές χώρες. Είναι μέλος της Κοινότητας για την Ανάπτυξη της Νότιας Αφρικής (SADC), η οποία περιλαμβάνει 16 χώρες και έχει ως στόχο την προώθηση της οικονομικής συνεργασίας, της πολιτικής σταθερότητας και της περιφερειακής ασφάλειας. Ανήκει επίσης στην COMESA (Κοινή Αγορά της Ανατολικής και Νότιας Αφρικής), η οποία προωθεί την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων μεταξύ των κρατών μελών της, και συμμετέχει στην Αφρικανική Ηπειρωτική Ζώνη Ελεύθερων Συναλλαγών (AfCFTA), ένα εμβληματικό έργο της Αφρικανικής Ένωσης που αποσκοπεί στη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς αγαθών και υπηρεσιών σε ολόκληρη την ήπειρο. Σε διμερές επίπεδο, η Ζάμπια διατηρεί στενές σχέσεις με τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ) σε θέματα ασφάλειας και εμπορίου ορυκτών πόρων, με την Τανζανία σε έργα ενέργειας και εφοδιαστικής, καθώς και με τη Ζιμπάμπουε, παρά τις ορισμένες πολιτικές εντάσεις που προκαλούνται από την προσέγγιση της Ζάμπιας προς τις ΗΠΑ, σε αντίθεση με την προτίμηση της Ζιμπάμπουε προς τη Ρωσία. Οι σχέσεις με το Μαλάουι, την Αγκόλα και τη Μοζαμβίκη παραμένουν σταθερές και επικεντρώνονται στο διασυνοριακό εμπόριο και τις υποδομές.

Τελευταία ενημέρωση: Οκτώβριος 2025