Μποτσουάνα

Η οικονομία αποδυναμώθηκε λόγω της κρίσης στον τομέα των διαμαντιών

Μετά από μια δεκαετία που στηρίχθηκε στα έσοδα από τα διαμάντια, η οικονομία εισήλθε σε ύφεση το 2024, πλήττοντας από μια κρίση στον κλάδο. Η κρίση μπορεί να αποδοθεί σε ένα συνδυασμό παραγόντων: υπερβολική συσσώρευση αποθεμάτων στον κλάδο εν αναμονή των αμερικανικών κυρώσεων κατά των ρωσικών διαμαντιών, υποτονική ζήτηση από τις ΗΠΑ και την Κίνα, αμερικανικοί δασμοί (50%) επί των λίθων που έχουν υποστεί επεξεργασία στην Ινδία (που αντιστοιχούν στο 90% των διαμαντιών που κόβονται και γυαλίζονται παγκοσμίως) και η άνοδος των συνθετικών διαμαντιών, καθώς οι προτιμήσεις των καταναλωτών άρχισαν να στρέφονται προς ηθικές και προσιτές εναλλακτικές λύσεις. Τα διαμάντια που παράγονται σε εργαστήριο, τα οποία πωλούνται σε τιμές κατά 60-80% χαμηλότερες από τα φυσικά διαμάντια, αντιπροσωπεύουν πλέον το 20% της αγοράς σε αξία και έως και το 50% σε όγκο όσον αφορά τα δαχτυλίδια αρραβώνων στις ΗΠΑ. Η παγκόσμια αγορά διαμαντιών κυριαρχείται από τις ΗΠΑ, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου το 50% των παγκόσμιων πωλήσεων, ακολουθούμενες από την Κίνα με 20%. Ως αποτέλεσμα, η τιμή ανά καράτι μειώθηκε από σχεδόν 7.000 δολάρια ΗΠΑ στο τέλος του 2022 σε λιγότερο από 5.000 δολάρια ΗΠΑ στο τέλος του 2024. Η παραγωγή διαμαντιών έχει μειωθεί κατά 40% από το 2023, επιδεινώνοντας την ανεργία (η οποία πλήττει σχεδόν το ένα τρίτο του ενεργού πληθυσμού) και την ανισότητα (δείκτης Gini 53,3). Το υψηλό ποσοστό ανεργίας μπορεί επίσης να εξηγηθεί από τον κεφαλαιουχικό χαρακτήρα της εξόρυξης και το μικρό μερίδιο των τομέων έντασης εργασίας, όπως η μεταποίηση (στην οποία κυριαρχούν η κοπή, η λείανση και η πιστοποίηση διαμαντιών), η οποία αντιπροσώπευε το 6% του ΑΕΠ το 2025. Τέλος, οι εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) έχουν μειωθεί απότομα, αντανακλώντας την απώλεια ελκυστικότητας που προκάλεσε η κρίση των διαμαντιών. Σε απάντηση σε αυτή την αλλαγή, η κυβέρνηση και η De Beers υπέγραψαν συμφωνία τον Φεβρουάριο του 2025 για την παράταση των αδειών εξόρυξης έως το 2054, με αντάλλαγμα την αύξηση του μεριδίου των διαμαντιών που διατίθενται στην αγορά από το κράτος από 25% σε 50%. Επιπλέον, προκειμένου να ελέγχεται καλύτερα η παραγωγή και οι τιμές, και να κατευθύνονται περισσότερα διαμάντια προς τα τοπικά εργοστάσια κοπής και στίλβωσης (με την προστιθέμενη αξία να συγκεντρώνεται στα κατάντη στάδια), το κράτος επιθυμεί να αυξήσει το μερίδιό του στην De Beers από 15% σε 50%. Η Anglo American επιδιώκει να πουλήσει τη θυγατρική της και η Αγκόλα προτείνει να αποκτήσει το 85% της.

Ωστόσο, η ανάπτυξη αναμένεται να ανακάμψει μέτρια το 2026, καθώς θα χαλαρώσουν οι τιμωρητικοί δασμοί των ΗΠΑ και θα ανακάμψει η παγκόσμια κατανάλωση διαμαντιών. Το χονδρικό και λιανικό εμπόριο (12% του ΑΕΠ) υποστηρίζεται από την άνοδο των πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου. Ο τουρισμός, με κινητήριο δύναμη τα πλεονεκτήματα του οικοτουρισμού στο Δέλτα του Οκαβάνγκο, δημιουργεί χιλιάδες άμεσες θέσεις εργασίας σε καταλύματα και σαφάρι, καθώς και έμμεσες θέσεις εργασίας στους τομείς των μεταφορών και της χειροτεχνίας. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας βρίσκεται σε φάση μετασχηματισμού με την εφαρμογή της Εθνικής Στρατηγικής για τις Τεχνολογίες Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών (Fintech) (2025-2030) και του Εθνικού Δικτύου Διακανονισμού Λιανικών Πληρωμών, το οποίο αποσκοπεί στη διασύνδεση τραπεζών, υπηρεσιών κινητών χρημάτων και εταιρειών χρηματοοικονομικής τεχνολογίας (fintech) με στόχο την ενίσχυση της χρηματοοικονομικής ένταξης. Ο κατασκευαστικός τομέας (10%) θα μπορούσε να ωφεληθεί από την αναζωογόνηση της δραστηριότητας που συνδέεται με μεγάλα έργα υποδομής. Τον Οκτώβριο του 2025, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ένα σχέδιο ανάκαμψης ύψους 24 δισ. ευρώ, το οποίο χρηματοδοτείται μέσω συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα με σκοπό τον εκσυγχρονισμό των μεταφορών, της στέγασης, της διαχείρισης των υδάτων και της ενέργειας. Επιπλέον, από τον Μάιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηματοδοτεί ένα πρόγραμμα ψηφιακού μετασχηματισμού στο πλαίσιο της στρατηγικής «Global Gateway». Τέλος, η γεωργία (2% του ΑΕΠ) εξακολουθεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις αγροτικές περιοχές, αλλά αντιμετωπίζει εμπόδια λόγω της ξηρασίας και της περιορισμένης διαθεσιμότητας νερού.

Κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025, ο πληθωρισμός παρέμεινε κάτω από τον στόχο της κεντρικής τράπεζας (3-6%), λόγω της αδύναμης εγχώριας ζήτησης και της πτώσης των τιμών της ενέργειας. Ωστόσο, η χρηματοοικονομική κατάσταση επιδεινώθηκε εν μέσω της ύφεσης. Η ρευστότητα των τραπεζών περιορίστηκε και το κόστος δανεισμού αυξήθηκε, ωθώντας την κεντρική τράπεζα να μειώσει το ποσοστό των υποχρεωτικών αποθεματικών στο μηδέν τον Δεκέμβριο του 2024. Προκειμένου να αποκατασταθεί η ανταγωνιστικότητα και να διατηρηθούν τα συναλλαγματικά αποθέματα, τα οποία είχαν μειωθεί στα 3,5 δισ. δολάρια ΗΠΑ (μείωση κατά περίπου ένα τέταρτο σε ένα έτος), ανακοίνωσε μια ελεγχόμενη υποτίμηση της πούλα κατά 2,76% τον Ιούλιο του 2025, αυξάνοντας παράλληλα τα ετήσια περιθώρια διακύμανσης και μεταβολής της ισοτιμίας (δεν καθορίζει την ισοτιμία της με αυστηρό τρόπο, αλλά την προσαρμόζει σταδιακά σε σχέση με το ραντ και τα SDR). Η απόφαση αυτή είχε πληθωριστικές επιπτώσεις κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2025, λόγω της αύξησης των τιμών των εισαγόμενων αγαθών, ιδίως των τροφίμων και των καυσίμων. Ο πληθωρισμός αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνεται το 2026.

Λεπτή ισορροπία μεταξύ διαμαντιών και περιφερειακών τελωνειακών εσόδων

Το δημόσιο ισοζύγιο έχει περάσει απότομα στο κόκκινο από το 2023, λόγω της ύφεσης και της πτώσης των εσόδων από τα διαμάντια, τα οποία αντιπροσωπεύουν σχεδόν το ένα τρίτο των δημόσιων εσόδων. Το δημόσιο έλλειμμα αναμένεται να μειωθεί ελαφρώς το 2025-2026 λόγω των μέτρων περιορισμού των δαπανών, ιδίως μετά τα πρόσθετα έξοδα που συνδέονται με τις εκλογές του 2024, καθώς και χάρη στην καλύτερη κινητοποίηση των φορολογικών εσόδων. Η τάση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί το 2026-27 με την αύξηση της παραγωγής στον τομέα της εξόρυξης. Ωστόσο, η εξάρτηση από τα έσοδα από τα διαμάντια και η μεταβλητότητα των μεταβιβάσεων από την Τελωνειακή Ένωση της Νότιας Αφρικής (SACU) εκθέτουν τον προϋπολογισμό σε σημαντικούς εξωγενείς κινδύνους. Για την αντιμετώπιση αυτών των πιέσεων, η κυβέρνηση έχει ξεκινήσει μεταρρυθμίσεις που περιλαμβάνουν την εισαγωγή υψηλότερων συντελεστών φόρου εταιρειών και οριακού φόρου εισοδήματος, μια ευρύτερη φορολογική βάση και ΦΠΑ στις ψηφιακές υπηρεσίες. Ετοιμάζεται νομοθεσία για τον εκσυγχρονισμό του φορολογικού πλαισίου, συμπεριλαμβανομένου ενός νομοσχεδίου για τη φορολογική διοίκηση και ενός συστήματος ηλεκτρονικής τιμολόγησης που προβλέπεται να τεθεί σε εφαρμογή τον Μάρτιο του 2026. Η χρηματοδότηση του ελλείμματος βασίζεται κυρίως στην εγχώρια αγορά μέσω της έκδοσης κρατικών γραμματίων και ομολόγων.

Αντιμέτωπη με τη σταδιακή εξάντληση των αποθεματικών του κρατικού επενδυτικού ταμείου, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να καταφύγει σε μεγαλύτερο βαθμό στη δανειοδότηση για τη χρηματοδότηση του ελλείμματός της. Το δημόσιο χρέος, το οποίο βρισκόταν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία δύο χρόνια, λόγω του ελλείμματος και της συρρίκνωσης των εσόδων από τα διαμάντια. Ωστόσο, παραμένει κάτω από το νόμιμο όριο του 40% και οι πληρωμές τόκων παραμένουν χαμηλές, λόγω της κυριαρχίας των εθνικών συνταξιοδοτικών ταμείων και των πολυμερών τραπεζών μεταξύ των πιστωτών. Το μερίδιό του στην εγχώρια αγορά (25,7% του ΑΕΠ τον Ιούνιο του 2025) υπερβαίνει το νόμιμο όριο του 20%, γεγονός που αναγκάζει την κυβέρνηση να διαφοροποιήσει τις πηγές εξωτερικής χρηματοδότησής της. Το 2025, η Μποτσουάνα εξασφάλισε δύο σημαντικά δάνεια: 304 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ από την Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης (AfDB) και 200 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ από το Ταμείο του ΟΠΕΚ. Ωστόσο, αυτή η αυξημένη εξάρτηση από την πολυμερή χρηματοδότηση δεν κατάφερε να καθησυχάσει τις αγορές: τον Σεπτέμβριο του 2025, η Standard & Poor's υποβάθμισε την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας από BBB+ σε BBB με αρνητική προοπτική. Η Moody's ακολούθησε το παράδειγμά της τον Οκτώβριο, υποβαθμίζοντας τη βαθμολογία από A3 σε Baa1, επικαλούμενη ως λόγο για την ενέργειά της τους αυξανόμενους κινδύνους για τη βιωσιμότητα του χρέους και την εξωτερική ευπάθεια.

Το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών έχει επιδεινωθεί απότομα από τα τέλη του 2023 λόγω της πτώσης των εξαγωγών διαμαντιών. Παράλληλα, οι εισαγωγές παρέμειναν σε υψηλά επίπεδα. Ως αποτέλεσμα, το εμπορικό ισοζύγιο κατέγραψε έντονο έλλειμμα. Αναμένεται να βελτιωθεί ελαφρώς το 2025 και σημαντικά περισσότερο το 2026, εφόσον επιβεβαιωθεί η ανάκαμψη των πωλήσεων διαμαντιών που παρατηρήθηκε στα τέλη του 2025. Το ισοζύγιο υπηρεσιών παρουσιάζει παραδοσιακά ελαφρύ έλλειμμα. Αν και τα έσοδα από τον τουρισμό αυξάνονται, δεν αντισταθμίζουν τις εκροές που σχετίζονται με τις μεταφορικές υπηρεσίες — ως χώρα χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα λιμάνια της Νότιας Αφρικής —, τις ασφαλιστικές υπηρεσίες και τις εισαγόμενες επαγγελματικές υπηρεσίες. Το πρωτογενές εισόδημα παραμένει ελλειμματικό λόγω της επαναπατρισμού μερισμάτων, τόκων και αμοιβών από ξένους επενδυτές, ιδίως στους τομείς της εξόρυξης, του τραπεζικού τομέα και των τηλεπικοινωνιών. Το δευτερογενές εισόδημα, το οποίο καθορίζεται από τις μεταβιβάσεις από την Τελωνειακή Ένωση της Νότιας Αφρικής (SACU), παραμένει πλεονασματικό, αλλά παρουσιάζει διακυμάνσεις. Οι μεταβιβάσεις αυτές εξαρτώνται από τα τελωνειακά έσοδα που εισπράττονται σε περιφερειακό επίπεδο. Στην πράξη, όλοι οι δασμοί και οι φόροι εισαγωγής που εισπράττονται από τα κράτη μέλη της SACU – κυρίως κατά την είσοδο στη Νότια Αφρική – συγκεντρώνονται σε ένα κοινό ταμείο και στη συνέχεια αναδιανέμονται σύμφωνα με έναν τύπο που λαμβάνει υπόψη το μέγεθος της αγοράς, τις ενδοπεριφερειακές εισαγωγές και κριτήρια ανάπτυξης. Συνολικά, το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών αναμένεται να μειωθεί ελαφρώς το 2025 και σημαντικά περισσότερο το 2026, λόγω της ανάκαμψης των εξαγωγών ορυκτών και της μείωσης των τιμών της εισαγόμενης ενέργειας και των τροφίμων.

Ισχυρή δημοκρατία με έμφαση στην περιφερειακή συνεργασία

Η χώρα αποτελεί μία από τις λίγες δημοκρατίες της Αφρικής, με ισχυρούς θεσμούς και ειρηνικές εκλογές. Οι γενικές εκλογές της 30ής Οκτωβρίου 2024 σηματοδότησαν μια ιστορική καμπή: μετά από 58 χρόνια αδιάλειπτης διακυβέρνησης, το Δημοκρατικό Κόμμα της Μποτσουάνα (BDP) έχασε την πλειοψηφία του από τον συνασπισμό «Umbrella for Democratic Change» (UDC), ο οποίος κέρδισε 36 από τις 61 έδρες. Αυτή η νίκη, με ηγέτη τον Πρόεδρο Ντούμα Μπόκο, αντανακλά τη δυσαρέσκεια για την υψηλή ανεργία, την οικονομική στασιμότητα και τη συνεχιζόμενη εξάρτηση από τα διαμάντια. Η μετάβαση πραγματοποιήθηκε ομαλά, επιβεβαιώνοντας τη δύναμη των θεσμών.

Η Μποτσουάνα εστιάζει τη διπλωματία της στην περιφερειακή συνεργασία. Οι σχέσεις της με τη Νότια Αφρική είναι στρατηγικής σημασίας, καθοδηγούμενες από τους στενούς εμπορικούς δεσμούς και τα διασυνοριακά έργα στους τομείς των μεταφορών και της ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης σιδηροδρομικών διαδρόμων (επίσης με τη Ζάμπια και τη Ναμίμπια, με τις οποίες η χώρα μοιράζεται υδάτινους πόρους και πόρους χαλκού) και του έργου του αγωγού Λεσότο-Μποτσουάνα μέσω της Νότιας Αφρικής, με στόχο τη διασφάλιση της υδροδότησης. Η χώρα είναι μέλος της Κοινότητας για την Ανάπτυξη της Νότιας Αφρικής (SADC) και της Τελωνειακής Ένωσης της Νότιας Αφρικής (SACU), η οποία εφαρμόζει κοινό εξωτερικό δασμολόγιο. Η ιδιότητα αυτή περιορίζει την εμπορική ευελιξία της χώρας, καθώς δεν μπορεί να προσαρμόσει μονομερώς τους δασμούς της ως αντίδραση στους δασμούς των ΗΠΑ, οι οποίοι μειώθηκαν τον Αύγουστο του 2025 από 37% σε 15% για τα διαμάντια που έχουν κοπεί και γυαλιστεί στη Μποτσουάνα. Ωστόσο, η Μποτσουάνα υποστηρίζει τη σύναψη συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου που θα επέτρεπε στα διαμάντια της να τυγχάνουν ίσης μεταχείρισης με εκείνα της Ευρώπης (0%). Η περιφερειακή συνεργασία παραμένει, επομένως, απαραίτητη για την υπεράσπιση των εμπορικών της συμφερόντων και την ενίσχυση της οικονομικής ολοκλήρωσης. Επιπλέον, η χώρα διατηρεί ισχυρές σχέσεις με άλλους παραδοσιακούς εταίρους, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τελευταία ενημέρωση: Οκτώβριος 2025