Κούβα

Αδύναμη ανάκαμψη εν μέσω μιας πολυδιάστατης κρίσης

Μετά από δύο συνεχόμενα έτη συρρίκνωσης, η κουβανική οικονομία δυσκολεύεται να ανακτήσει τη δυναμική της το 2025. Η οικονομική δραστηριότητα συνεχίζει να παρεμποδίζεται από ένα συνδυασμό διαρθρωτικών και κυκλικών παραγόντων, όπως οι απογοητευτικές επιδόσεις του τουρισμού, η ενεργειακή κρίση, οι αυστηρότερες αμερικανικές κυρώσεις και η νομισματική αστάθεια.

Η τάση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί και το 2026. Η ιδιωτική κατανάλωση θα αποδυναμωθεί από τον υψηλό πληθωρισμό, ο οποίος οφείλεται στην υποτίμηση της άτυπης συναλλαγματικής ισοτιμίας, πέραν των ελλείψεων και της σταδιακής μείωσης της ποσότητας των επιδοτούμενων βασικών αγαθών. Η νομισματική μεταρρύθμιση του 2021, που αποσκοπούσε στην ενοποίηση των συναλλαγματικών ισοτιμιών μέσω της κατάργησης του μετατρέψιμου πέσο (CUC), προκάλεσε μια πληθωριστική σπείρα και μια νομισματική κρίση. Η μερική δολαριοποίηση θα αυξήσει την πίεση στη συναλλαγματική ισοτιμία, καθώς ενθαρρύνει τη συσσώρευση συναλλάγματος. Επιπλέον, από τον Ιανουάριο του 2026, οι μεταφορές μέσω μη τραπεζικών καναλιών θα υπόκεινται σε επιπλέον χρέωση 1%. Σε αυτό προστίθεται η απαγόρευση συναλλαγών με οντότητες που συνδέονται με το κράτος, συμπεριλαμβανομένης της Orbit, μιας εταιρείας επεξεργασίας εμβασμάτων. Αυτοί οι περιορισμοί των ΗΠΑ θα ωθήσουν τις ροές προς τον άτυπο τομέα, ο οποίος ήδη αντιπροσωπεύει το ήμισυ του συνόλου. Επιπλέον, ο τουρισμός (περίπου 10% του ΑΕΠ πριν από την πανδημία του Covid) αναμένεται να παραμείνει κάτω από τα προπανδημικά επίπεδα. Μεταξύ Ιανουαρίου και Μαΐου 2025, οι αφίξεις μειώθηκαν κατά 26,6% σε ετήσια βάση και κατά 60% σε σύγκριση με το 2019. Οι διακοπές ρεύματος, οι ελλείψεις και η μείωση των εισροών από τον Καναδά, τη Ρωσία και τη διασπορά θα επιβαρύνουν τον τομέα. Η επαναφορά της απαγόρευσης του τουρισμού από τις ΗΠΑ τον Ιούνιο του 2025 έχει σκιάσει τις προοπτικές για το 2026. Επιπλέον, η δημόσια κατανάλωση θα συνεχίσει να περιορίζεται από τους περιορισμένους δημοσιονομικούς πόρους. Το περιθώριο ελιγμών της κυβέρνησης θα παραμείνει περιορισμένο, εν μέσω της απροθυμίας των ξένων επενδυτών λόγω της επανενεργοποίησης του Τίτλου III του Νόμου Helms-Burton, ο οποίος επανέφερε την Κούβα στον κατάλογο των κρατών που υποστηρίζουν την τρομοκρατία, καθώς και λόγω ενός μη ελκυστικού νομικού πλαισίου. Τέλος, οι διακοπές στον ενεργειακό εφοδιασμό θα παρεμποδίσουν τη δραστηριότητα. Η κατάσταση αυτή οφείλεται στην έλλειψη ξένου συναλλάγματος για την εισαγωγή καυσίμων, στις επαναλαμβανόμενες βλάβες στους θερμοηλεκτρικούς σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και στην εξάρτηση από το πετρέλαιο της Βενεζουέλας. Παρά την πρόβλεψη 1,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων για επενδυτικά σχέδια στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έως το 2025, οι υλικοτεχνικές προκλήσεις, οι καθυστερήσεις στις προμήθειες και η έλλειψη χρηματοδότησης παρεμποδίζουν τον εκσυγχρονισμό του τομέα.

Οι εξαγωγές, που έχουν αποδυναμωθεί από τις κυρώσεις, θα πληγούν από την πτώση των τιμών του νικελίου και τη μείωση της παραγωγής ζάχαρης, η οποία αναμένεται να συρρικνωθεί σε 160.000 τόνους το 2024, πολύ κάτω από τον στόχο των 412.000 τόνων. Εκτός από τον τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων και της βιοτεχνολογίας, ο μεταποιητικός τομέας θα συνεχίσει να παρουσιάζει υποδεέστερες επιδόσεις, καθώς παρεμποδίζεται από την περιορισμένη πρόσβαση σε εισαγόμενα μέσα παραγωγής. Τέλος, ο αγροτικός τομέας, αν και στηρίζεται από τον καπνό, θα παραμείνει ευάλωτος στις κλιματικές καταστροφές και στην έλλειψη λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων.

Μη βιώσιμο δημόσιο χρέος για μια χώρα με έλλειψη ξένου συναλλάγματος

Το διαρθρωτικά υψηλό δημοσιονομικό έλλειμμα παρέμεινε αμετάβλητο το 2025. Οι δημόσιες δαπάνες (+9% σύμφωνα με τον προϋπολογισμό του 2025) θα συνεχίσουν να επικεντρώνονται στην υγεία (24% του συνόλου), την εκπαίδευση (23%) και την κοινωνική ασφάλιση (16%), και θα είναι υπερβολικές σε σχέση με την ικανότητα της κυβέρνησης να δημιουργεί έσοδα. Σε αυτές προστίθενται οι επιδοτήσεις για είδη πρώτης ανάγκης (καύσιμα και τρόφιμα), οι οποίες αντιπροσωπεύουν το 5% των συνολικών δαπανών. Επιπλέον, τον Ιούλιο του 2025, η κυβέρνηση ανακοίνωσε μια μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος, η οποία προβλέπεται να τεθεί σε ισχύ τον Σεπτέμβριο. Η μεταρρύθμιση αυτή θα επηρεάσει περισσότερους από ένα εκατομμύριο Κουβανούς (79% των συνταξιούχων), με ετήσιο κόστος 917 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ. Ο προϋπολογισμός προβλέπει επίσης αύξηση των εσόδων κατά 11%. Τα φορολογικά έσοδα αντιπροσωπεύουν το 68% του συνόλου, υποστηριζόμενα από την εισαγωγή ειδικού φόρου στις τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες, ο οποίος αναμένεται να αποφέρει περισσότερα από 543 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ έως το 2025. Ωστόσο, τα έσοδα παραμένουν ευάλωτα λόγω των αμερικανικών κυρώσεων, οι οποίες παρεμποδίζουν τη διεθνή χρηματοδότηση και τον τουρισμό. Οι προοπτικές για το 2026 δεν δείχνουν καμία σημαντική βελτίωση. Το έλλειμμα αναμένεται να παραμείνει σταθερό, δεδομένων των περιορισμένων πόρων της Κούβας. Θα χρηματοδοτηθεί μέσω της έκδοσης εγχώριων ομολόγων.

Μία από τις κύριες προκλήσεις θα παραμείνει το βάρος του εξωτερικού χρέους (περίπου 75% του δημόσιου χρέους το 2023), το οποίο αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από καθυστερούμενες οφειλές. Η Κούβα δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της παρά τις προσπάθειες αναδιάρθρωσης, συμπεριλαμβανομένου ενός ακόμη γύρου αναδιάρθρωσης του χρέους με τη Λέσχη του Παρισιού τον Ιανουάριο του 2025. Η χώρα είχε προηγουμένως εξασφαλίσει μια ιστορική συμφωνία το 2015 με τη Ρωσία και τη Λέσχη του Παρισιού, η οποία εξόφλησε τις καθυστερήσεις της, αλλά περαιτέρω αθετήσεις υποχρεώσεων και καθυστερήσεις πληρωμών έχουν υπονομεύσει τη χρηματοοικονομική της αξιοπιστία. Το αναθεωρημένο χρέος προς τη Λέσχη του Παρισιού ανέρχεται πλέον σε 4,8 δισ. δολάρια ΗΠΑ. Ωστόσο, το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει μόνο το 16,2% του συνολικού χρέους του νησιού, το οποίο εκτιμήθηκε σε 28,5 δισ. δολάρια ΗΠΑ στο τέλος του 2023. Η επανένταξη της Κούβας στον κατάλογο των κρατών που υποστηρίζουν την τρομοκρατία των ΗΠΑ έχει αποκλείσει την πρόσβαση σε αναπτυξιακά δάνεια και περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις με άλλους πιστωτές.

Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών διατηρείται λόγω της έλλειψης εισροών ξένου συναλλάγματος

Χρηματοδοτούμενο από στοχευμένα εμπορικά δάνεια, βοήθεια και δάνεια ευνοϊκών όρων από την Κίνα και τη Ρωσία, το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών θα διευρυνθεί το 2025, αλλά αναμένεται να σταθεροποιηθεί το 2026. Κατά το πρώτο εξάμηνο του τρέχοντος έτους, οι εξαγωγές αγαθών ήταν αδύναμες λόγω των κυρώσεων και επηρεάστηκαν αρνητικά από την πτώση των διεθνών τιμών, την έλλειψη ενέργειας και πρώτων υλών, τους περιορισμούς στην εφοδιαστική αλυσίδα και τη μείωση της παραγωγής ζάχαρης. Η εξωτερική στρατηγική θα βασιστεί και πάλι στις εξαγωγές ιατρικών υπηρεσιών (που αντιπροσωπεύουν τα δύο τρίτα των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών) και στον τουρισμό. Ωστόσο, ο τουρισμός παρουσιάζει πτώση και δεν έχει επιστρέψει στα προπανδημικά επίπεδα, ενώ οι ιατρικές αποστολές δέχονται πιέσεις από τις ΗΠΑ. Επιπλέον, τα εμβάσματα των ομογενών θα επηρεαστούν από τα αυστηρά μέτρα των ΗΠΑ. Τέλος, αναγκασμένη να εισάγει το 80% των τροφίμων της, η Κούβα παραμένει εξαρτημένη από τις εισαγωγές πρώτων υλών, μεταποιημένων προϊόντων και εξοπλισμού.

Οι προοπτικές ανάκαμψης των εξωτερικών λογαριασμών επισκιάζονται από την έλλειψη ξένου συναλλάγματος, η οποία επιδεινώνεται από τους περιορισμούς των ΗΠΑ και τον κατακερματισμό της αγοράς συναλλάγματος. Η χώρα έχει τρεις συναλλαγματικές ισοτιμίες: μια επίσημη ισοτιμία 24 CUP ανά δολάριο ΗΠΑ για δημόσιες και δημοσιονομικές συναλλαγές, μια ισοτιμία 120 CUP για τον πληθυσμό του νησιού και τους τουρίστες της, καθώς και μια ισοτιμία της παράλληλης αγοράς που έφτασε τα 387 CUP ανά δολάριο ΗΠΑ στα τέλη Ιουλίου του 2025. Αντιμετωπίζοντας αυτή την αναταραχή, οι αρχές ανακοίνωσαν τον Δεκέμβριο του 2024 την πρόθεσή τους να εισαγάγουν ένα καθεστώς κυμαινόμενης συναλλαγματικής ισοτιμίας για τη μεσαία ισοτιμία, με στόχο την ανακατεύθυνση των συναλλαγματικών ροών προς τα επίσημα κανάλια και την αύξηση των συναλλαγματικών αποθεμάτων, χωρίς όμως να προσδιορίσουν ημερομηνία για την εφαρμογή της. Ωστόσο, η ημερομηνία της μεταρρύθμισης παραμένει αβέβαιη λόγω της υποτίμησης της παράλληλης ισοτιμίας.

Ένα καθεστώς αποδυναμωμένο από την οικονομική αναταραχή και τις κυρώσεις

Επανεκλεγμένος το 2023 για δεύτερη πενταετή θητεία, ο Μιγκέλ Ντίαζ-Κανέλ συνεχίζει να ηγείται του Κομμουνιστικού Κόμματος (PCC), το οποίο διατηρεί το μονοπώλιο επί των θεσμών της χώρας. Ενώ η νομιμότητα του καθεστώτος αποδυναμώνεται από τις ελλείψεις, την κατάρρευση της αγοραστικής δύναμης και την έλλειψη οικονομικών προοπτικών, δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση που να απειλεί τη σταθερότητα του καθεστώτος. Ωστόσο, αντιμέτωπη με τη φθίνουσα λαϊκή υποστήριξη, η κυβέρνηση ακολουθεί τη στρατηγική της καταστολής μέσω νόμων που στοχεύουν τους αντιπάλους, άσκησης αστυνομικής πίεσης και αναπροσανατολισμού της επικοινωνίας της στα ψηφιακά δίκτυα, προκειμένου να διοχετεύσει τη δυσαρέσκεια και να ενθαρρύνει τον διάλογο με τον πληθυσμό. Στο οικονομικό μέτωπο, το 2025 σηματοδότησε μια καμπή στον επίσημο λόγο, με την εκτελεστική εξουσία να αναγνωρίζει την αδυναμία της να αντιστρέψει τις οικονομικές δυσκολίες της Κούβας. Παρ’ όλα αυτά, η κυβέρνηση συνεχίζει να αποδίδει τις προκλήσεις στο αμερικανικό εμπάργκο.

Ενώ η κυβέρνηση Μπάιντεν προσπάθησε να χαλαρώσει τις κυρώσεις κατά της Κούβας, η άφιξη του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο σηματοδότησε την επιστροφή στη σκληρή στάση της πρώτης θητείας του. Η εξωεδαφική εμβέλεια των κυρώσεων εξηγεί τη συγκρατημένη υποστήριξη άλλων χωρών της περιοχής (Βραζιλία, Κολομβία και Μεξικό), καθώς και άλλων (ΕΕ και Καναδά). Αντιμέτωπη με την αυξανόμενη διεθνή απομόνωση, η Κούβα επιδιώκει να διαφοροποιήσει την εξωτερική της υποστήριξη. Τον Μάιο του 2025, η χώρα σύναψε συμφωνία συνεργασίας με τη Ρωσία για την κατασκευή ενός βιομηχανικού πάρκου στην αφορολόγητη ζώνη του Μαριέλ, η οποία αντιπροσωπεύει επένδυση ύψους 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων ΗΠΑ έως το 2030. Η προσέγγιση με την Κίνα επιταχύνεται επίσης και συμβολίζεται από την απαλλαγή από την υποχρέωση θεώρησης για τους Κινέζους τουρίστες και την υπογραφή δεκαπέντε συμφωνιών στον τομέα της βιοτεχνολογίας τον Απρίλιο του 2025.

Τελευταία ενημέρωση: Αύγουστος 2025